یکی از مهمترین اجزای یک سیستم حفاظت حریق، سیستمهایی هستند که مسیرهای خروج را در برابر ورود دود و حرارت محافظت میکنند. در این میان، استفاده از فن فشار مثبت آتش نشانی بهعنوان راهکاری مدرن و مؤثر بسیار مورد توجه قرار گرفته است. با نصب دقیق و صحیح فن فشار مثبت، میتوان مسیرهای خروج، راهپلهها و محفظههای پناه را از ورود دود محفوظ نگه داشت و شرایط ایمنتر برای تخلیه ساکنین فراهم کرد. در این مقاله، بهصورت گامبهگام و کاربردی «نحوه نصب فن فشار مثبت» را به همراه ضوابط، طراحی، سیم کشی، اتصال به پنل اعلام حریق و نکات اجرایی برای اطمینان از عملکرد صحیح ارائه میدهیم.
فن فشار مثبت چیست؟
«فن فشار مثبت»، دستگاهی است که با ایجاد فشار هوای بیشتر در مسیرهای خروج (مثل راهپله یا محفظه پناه)، از ورود دود، حرارت یا گازهای ناشی از حریق به آن مسیرها جلوگیری میکند. این فنها بهویژه در ساختمانهای بلند و دارای سیستم تأمینایمن خروج بسیار حیاتی هستند. بهعنوان مثال، در سیستم راهپلهها، ایجاد فشار مثبت، مانع از نفوذ دود از طبقه آتشگرفته به طبقات دیگر میشود.
تفاوت فن فشار مثبت و منفی
در سیستم فشار مثبت، فن با دمیدن هوای تازه به داخل راهپله یا مسیر فرار، فشار هوای این بخش را بالاتر از فضاهای مجاور نگه میدارد تا دود نتواند وارد شود. در مقابل، فن فشار منفی که همان فن تخلیه دود است، بهصورت مکنده عمل کرده و دود و هوای آلوده را از محیط خارج میکند تا فشار درون فضا کمتر از بیرون شود.
در ساختمانهای بلند، معمولاً برای راهپلهها از سیستم فشار مثبت و برای پارکینگها و فضاهای بسته از فن تخلیه دود استفاده میشود تا تهویه ایمنی به بهترین شکل انجام گیرد. در صورت تمایل به درک این تفاوت مقاله “تفاوت فن مکنده و دمنده” را مطالعه کنید.
کاربرد فن فشار مثبت
- فن فشار مثبت راه پله: برای جلوگیری از ورود دود به راهپلهها در ساختمانهای چندطبقه.
- فن فشار مثبت اعلام حریق: زمانیکه سیستم اعلام حریق فعال میشود، فن فشار مثبت بهصورت اتوماتیک فعال میگردد.
- فن فشار مثبت ساختمان: برای محافظت از محوطههای پناه، لابیها یا مسیرهای خروج عمومی.
نحوه عملکرد سیستم فن فشار مثبت و کنترل دود در ساختمان

وقتی در یک ساختمان آتشسوزی رخ میدهد، بزرگترین خطر معمولاً دود است، نه شعلهی آتش. این دود میتواند راهپلهها، لابی آسانسور و مسیرهای خروج را پر کرده و مانع فرار افراد شود.
برای جلوگیری از این اتفاق، سیستم کنترل دود و فن فشار مثبت وارد عمل میشود.
به محض اینکه دتکتور دود یا حرارت از طریق پنل اعلام حریق آتشسوزی را تشخیص دهد، سیگنالی به تابلو کنترل فنها و ماژولهای فرمان ارسال میشود.
این فرمان باعث میشود فن فشار مثبت روشن شود و هوای تازه را به داخل راهپله و لابی آسانسور بفرستد. در نتیجه فشار در این بخشها کمی بیشتر از سایر نقاط ساختمان میشود؛ بنابراین دود نمیتواند وارد مسیرهای فرار شود.
همزمان، دمپرهای کنترل دود و دمپرهای چندپره مسیر خروج دود از محل آتشسوزی را باز میکنند تا فنهای تخلیه یا جتفنها بتوانند دود را از ساختمان بیرون بکشند.
حسگرهای فشار دائماً فشار هوای داخل راهپله را اندازه میگیرند تا سیستم در صورت زیاد یا کم شدن فشار، مقدار هوادهی را بهطور خودکار تنظیم کند.
در این میان، کنترلر فشار دیجیتال و پنل مانیتورینگ وضعیت کل سیستم را بررسی کرده و در صورت بروز هر خطایی هشدار میدهند.
در نهایت، اگر برق اصلی قطع شود، منبع تغذیه اضطراری برق لازم برای ادامهی کار سیستم را تأمین میکند تا تا زمان تخلیه کامل افراد، مسیر خروج ایمن باقی بماند.
الزامات فن فشار مثبت
طراحی و محاسبه فن فشار مثبت راه پله
در طراحی فن فشار مثبت، باید محاسبه درست ظرفیت فن، ابعاد کانال، افت فشار، تعداد دریچهها و ضریب نشت مسیر را در نظر بگیریم. طبق منابع، باید اختلاف فشار حداقلی حدود ۰٫۱۰ اینچ آب (≈۲۵ پا) و حداکثر حدود ۰٫۳۵ اینچ آب (≈۸۸ پا) را بین مسیر خروج و فضای محاصره شده حفظ کرد.
مثال محاسبه فن فشار مثبت
فرض کنید راهپلهای با حجم ۵۰۰ m³ و سطح نشت معادل ۱۰ m² داریم. با استفاده از رابطهای که در منبع ذکر شده:
QT=Q1+Q2+Q3
که Q1 و Q2 مربوط به نشت در دیوارها و درها و Q3 مربوط به جریان دربهای باز است.
براساس این محاسبه، ظرفیت فن فشار مثبت (حجم هوادهی) باید طوری انتخاب شود که این مقدار QT را تامین کند تا اختلاف فشار موردنظر برقرار گردد.
ضوابط نصب و فشار طراحی
- حداقل فشار مثبت: ۰٫۱ اینچ آب (≈۲۵ Pa) وقتی درها بستهاند.
- حداکثر فشار طراحی: حدود ۰٫۴ اینچ آب (≈۱۰۰ Pa) تا مانع باز شدن درها نشود.
- سیستم باید بهگونهای طراحی شود که حتی زمانی چند درب همزمان باز هستند، مسیر خروج سالم باقی بماند.
تعیین ابعاد دریچه، کانال و فن
- ابعاد دریچه فن فشار مثبت و ابعاد کانال فن فشار مثبت راه پله باید مطابق با حجم هوادهی و افت فشار طراحی تعیین شود.
- توان فن فشار مثبت باید بر اساس حجم هوا و افت فشار انتخاب شود.
- تابلو فرمان فن فشار مثبت در غالب مدار فرمان فن فشار مثبت، شامل رله، سنسور فشار تفاضلی، شستی دستی، ارتباط با پنل اعلام حریق و تغذیه اضطراری است.
انتخاب نوع فن و اجزاء
- انواع فن فشار مثبت عبارتند از: فن سانتریفیوژ، فن محوری، فن لایندار. برای مسیرهای خروج توصیه شده است از فنهایی با منحنی صاف فشار استفاده شود تا نوسانات فشار هنگام باز و بسته شدن درها کنترل شود.
- رله فن اعلام حریق باید متصل به پنل اعلام حریق باشد تا هنگام آتش یا خطا، فن فعال گردد.
- سیم کشی فن فشار مثبت: تغذیه اصلی + تغذیه اضطراری (UPS یا ژنراتور)، کابل مناسب برای فایر، سیمبندی فرمان و ارتباط با پنل.
طریقه نصب فن فشار مثبت به پنل اعلام حریق
- انتخاب محل مناسب نصب فن فشار مثبت و تابلو فرمان مطابق نقشه طراحی سیستم اعلام حریق.
- اجرای کانال و دریچهها: نصب ابعاد کانال فن فشار مثبت و ابعاد دریچه فن فشار مثبت بر اساس محاسبات طراحی.
- نصب فن، تابلو فرمان، سنسورهای فشار تفاضلی، شیرها و دمپرهای تخلیه فشار.
- سیمبندی و ارتباط با پنل اعلام حریق:
- تغذیه اصلی فن و تابلو (کابل فایر ریتد)
- تغذیه اضطراری (باطری یا UPS)
- خروجی فرمان از پنل اعلام حریق به رله فن اعلام حریق
- نصب سنسور فشار تفاضلی برای اندازهگیری ΔP بین راهپله و فضای اطراف
- نصب مدار فرمان فن فشار مثبت که شامل شستی دستی، شستی توقف، نمایشگر وضعیت است.
- راهاندازی و تنظیم اولیه: بررسی فشار تفاضلی با درها بسته و باز، تست عملکرد تابلو فرمان، ارتباط با پنل اعلام حریق.
- آموزش کاربران و نگهداری: تاکید میشود برای جزئیات نگهداری و تست دورهای به استانداردهای معتبر مراجعه گردد.
اتصال فن فشار مثبت به پنل اعلام حریق
برای اطمینان از هماهنگی کامل سیستم، فن فشار مثبت باید به صورت زیر با پنل اعلان حریق مرتبط شود:
- پنل مرکزی سیستم اعلام حریق (که ممکن است مربوط به سیستم آدرسپذیر یا متعارف باشد) یک خروجی فرمان برای فن فشار مثبت در نظر میگیرد.
- پس از تشخیص حریق یا فایردتکتور فعال، پنل فرمان را به رله فن اعلام حریق ارسال میکند تا فن بلافاصله شروع به کار کند.
- در سیستمهای پیشرفتهتر، سنسور فشار تفاضلی در راهپله نیز به تابلو فرمان متصل است تا در صورت افت فشار یا باز شدن ناگهانی درب، فرمان جبرانی صادر شود.
در پروژههایی که از لینکدهی به موضوعات مرتبط استفاده میشود، میتوان به مقاله مفصل «[خرید سیستم اعلام حریق متعارف]» اشاره کرد. در آن مقاله توضیح داده شده است که چگونه پنلهای متعارف عمل میکنند و تفاوت آنها با سیستمهای آدرسپذیر چیست. توجه داشته باشید که صفحه موردنظر مرتبط با فن فشار مثبت نیست، ولی در متن لازم است تا مخاطب بداند این دو (سیستم اعلام حریق و فن فشار مثبت) در یک پروژه کامل ایمنی ساختمان باید هماهنگ شوند.
نکات فنی مهم
- مطمئن شوید تغذیه فن از مدار جداگانه و بدون قطع توسط چراغها یا پریزهای معمولی است.
- سیم بندی فن فشار مثبت باید مطابق با استاندارد کابل فایر ریتد و اتصال به UPS انجام شود.
- تابلو فرمان فن فشار مثبت (پنل فن فشار مثبت) باید دارای نمایشگر وضعیت، شستی تست، شستی توقف و رلههای فرمان باشد.
- ظرفیت فن باید بر اساس «محاسبه فن فشار مثبت» تعیین شود، نه صرفاً جدولگذاری عمومی.
- ابعاد کانال، افت فشار، تعداد دروازهها، نشت مسیر و اثر فشار باد و «اثر استک (stack effect)» باید در طراحی لحاظ شوند.
نگهداری دورهای
- حداقل سالی یکبار، عملکرد فن فشار مثبت، سنسور فشار، تابلو فرمان و دریچههای تخلیه بررسی شود. مطابق ضوابط مطرحشده در استانداردها.
- ثبت گزارش آزمونهای فشار، آزمون عملکرد و تعمیرات انجامشده ضروری است.
- بررسی پوشش کانال، نشت هوا، عملکرد دمپرهای تخلیه فشار و تمیزکاری دریچهها نیز توصیه میشود.
هزینهها و مقایسه
در مقایسه با سایر اجزای سیستم ایمنی، هزینه اولیه فن فشار مثبت ممکن است نسبتاً بالا به نظر برسد، اما با توجه به اهمیت ایمنی مسیر خروج، این هزینه بهعنوان سرمایهگذاری در نظر گرفته میشود. اجزای موثر در هزینه عبارتند از:
- قیمت فن فشار مثبت آتش نشانی
- قیمت فن فشار مثبت راه پله
- هزینه نصب، کانالکشی و اجرای دریچه
- هزینه نگهداری بلندمدت و تست دورهای
خرید و انتخاب صحیح تجهیزات
برای خرید فن فشار مثبت، نکات زیر را در نظر بگیرید:
- مشخصات فن فشار مثبت مانند جریان هوای آن، افت فشار، ابعاد، نوع موتور، نوع فن (محوری یا سانتریفیوژ)
- ابعاد فن فشار مثبت راه پله و ابعاد دریچه فن فشار مثبت مطابق فضای پروژه
- تابلو فرمان فن فشار مثبت که امکان اتصال به پنل اعلام حریق، تأمین تغذیه اضطراری، نمایش وضعیت را داشته باشد
- برند معتبر با تأییدیههای استاندارد (مثلاً UL، EN، NFPA)
- تضمین خدمات پس از فروش و قطعات یدکی
پرسشهای متداول
فن فشار مثبت چیست و چرا استفاده میشود؟
فن فشار مثبت دستگاهی است که با ایجاد فشار هوای بیشتر در راهپله یا مسیر خروج، مانع ورود دود و حرارت میشود و به تخلیه ایمن ساکنان کمک میکند.
تفاوت فن فشار مثبت و فن فشار منفی چیست؟
در فن فشار مثبت، هوای تازه به مسیر دمیده میشود و فشار را بیشتر میکند، ولی در فن فشار منفی، هوا یا دود از مسیر خروجی تخلیه میشود و فشار کمتری ایجاد میگردد. برای خروج اضطراری، فن فشار مثبت غالباً گزینه اصلی است.
چگونه ظرفیت فن فشار مثبت را محاسبه کنیم؟
با محاسبه جریان نشت هوا، تعداد دربهای باز احتمالی، حجم فضا و افت فشار، و سپس تعیین جریان هوای لازم برای حفظ اختلاف فشار موردنظر (مثلاً ۰٫۱۰ اینچ آب) صورت میگیرد (مطابق رابطه QT).
آیا فن فشار مثبت باید به پنل اعلام حریق متصل شود؟
بله، اتصال آن به پنل اعلام حریق تضمین میکند در لحظه وقوع حریق، فن بلافاصله فعال شود و مسیر خروج بتواند بهسرعت ایمن گردد.
هر چند وقت باید نگهداری شود؟
معمولاً حداقل سالی یکبار تست جامع عملکرد فن فشار مثبت، سنسور فشار، دریچهها و تابلو فرمان توصیه میشود. ثبت مستندات نیز ضروری است.
هزینه نصب فن فشار مثبت چگونه است؟
هزینه بر اساس ظرفیت فن، ابعاد کانال و دریچه، نوع تابلو فرمان، برند و پیچیدگی پروژه متفاوت است، اما با توجه به اهمیت مسیر خروج، بهعنوان سرمایه ایمنی محسوب میشود.
آیا میتوان فن فشار مثبت را جدا از سیستم اعلام حریق نصب کرد؟
بله، ولی توصیه میشود همزمان با طراحی کامل سیستم اعلام حریق اجرا گردد تا هماهنگی کامل میان دستگاهها، کنترل پنل و مسیر خروج وجود داشته باشد.
چه استانداردهایی برای فن فشار مثبت وجود دارد؟
استانداردهایی مانند NFPA 92، IBC Section 909 برای مهندسی سیستمهای فشار مثبت در راهپلهها و کنترل دود در ساختمانهای بلند کاربرد دارد.
آیا اقتضای ویژهای برای ساختمانهای قدیمی یا بازسازیشده وجود دارد؟
بله، در ساختمانهای قدیمی که کابلکشی یا کانالکشی پیچیده است، اجرای فن فشار مثبت و مسیرهای خروج مقاوم میتواند راهکاری مؤثر باشد و تطبیق آن با سیستم اعلام حریق موجود مهم است.
چه نکاتی هنگام خرید فن فشار مثبت باید مد نظر قرار گیرد؟
انتخاب برند معتبر، تأییدیههای استاندارد، امکان اتصال به پنل اعلام حریق، تابلو فرمان کامل، خدمات پس از فروش، تضمین قطعات یدکی و امکان محاسبه دقیق ظرفیت مناسب.



